Het OPC UA protocol (OPC Unified Architecture) is een open, platformonafhankelijke standaard, vastgelegd als IEC 62541, voor de veilige uitwisseling van industriële data tussen machines, PLC’s, SCADA, MES en cloudtoepassingen. OPC UA combineert transport, beveiliging en een semantisch informatiemodel in één specificatie, zodat een client niet alleen een waarde leest maar ook weet wat die waarde betekent.
Deze uitleg is bedoeld voor integrators, automatiseerders en resellers die OPC UA in klantprojecten inzetten. Na het lezen kan de lezer uitleggen hoe een OPC UA server en client samenwerken, de keuze tussen OPC UA en MQTT onderbouwen, een client stap voor stap testen en een eerste dataverzameling voor OEE opzetten zonder verrassingen bij de inbedrijfstelling.
Belangrijkste punten
- Het OPC UA protocol combineert transport, beveiliging en een semantisch informatiemodel in één open standaard.
- Een OPC UA server publiceert machinedata in een adresruimte, een OPC UA client leest of abonneert zich op die data.
- OPC UA en MQTT vullen elkaar aan: semantiek en beveiligde toegang bij de machine, licht transport richting cloud.
- Testen met simulatieserver, echte security en storingsscenario’s voorkomt verrassingen bij de inbedrijfstelling.
- Voor integrators is OPC UA de ingang tot terugkerende OEE-projecten binnen het TEEPTRAK Partner Program.
Wat is het OPC UA protocol precies?
OPC UA is de opvolger van OPC Classic, de familie van specificaties (DA voor actuele waarden, HDA voor historie, A&E voor alarmen) die op Microsoft COM/DCOM draaide en daardoor aan Windows gebonden was. De OPC Foundation heeft die afzonderlijke specificaties samengevoegd in één architectuur die op elk besturingssysteem draait, van een embedded controller tot een Linux-server in de cloud.
Het verschil met een klassiek veldbusprotocol zit in drie lagen die OPC UA tegelijk afdekt:
- Transport: binair over TCP (adressen beginnend met opc.tcp://, standaardpoort 4840), over HTTPS, of als PubSub over UDP of via een broker zoals MQTT.
- Beveiliging: authenticatie met X.509-certificaten, ondertekening en versleuteling van berichten, en gebruikersrechten tot op het niveau van één variabele.
- Informatiemodel: data staat niet in een platte registerlijst maar in een objectgeoriënteerde structuur met types, eenheden, bereiken en relaties.
De begrippen die elke integrator moet kennen
Een adresruimte (address space) is de volledige verzameling objecten, variabelen en methodes die een server aanbiedt. Een node is één element in die adresruimte, uniek aangeduid met een NodeId, bijvoorbeeld ns=3;s=Lijn1.Vuller.Teller. Een companion specification is een door een brancheorganisatie vastgelegd informatiemodel voor een type machine, zoals umati voor gereedschapsmachines of PackML voor verpakkingslijnen. Wie twee machines met dezelfde companion specification aansluit, krijgt dezelfde structuur terug en hoeft de mapping maar één keer te bouwen.
Daarnaast definieert OPC UA een vaste set services: Read en Write voor losse waarden, Browse om de adresruimte te verkennen, Subscribe om wijzigingen te ontvangen, Call om een methode op de machine uit te voeren en HistoryRead voor opgeslagen waarden. Die services zijn identiek bij elke leverancier, wat de integratie voorspelbaar maakt.
Hoe werken een OPC UA server en een OPC UA client samen?
Een OPC UA server is de software die data van een machine of systeem publiceert in een adresruimte en de OPC UA services beantwoordt. Die server kan in de PLC zelf zitten, op een industriële pc naast de machine of in een gateway die oudere protocollen vertaalt. Een OPC UA client is de toepassing die verbinding maakt met die server om data te lezen, te schrijven of te abonneren, bijvoorbeeld een SCADA, een MES of een OEE-oplossing.
De verbindingsopbouw in vijf stappen
- Discovery: de client vraagt met GetEndpoints welke endpoints, security policies en aanmeldmethodes de server ondersteunt.
- Secure channel: client en server wisselen certificaten uit en spreken sleutels af voor ondertekening en versleuteling.
- Sessie: de client meldt zich aan, anoniem, met gebruikersnaam en wachtwoord of met een gebruikerscertificaat.
- Browse: de client verkent de adresruimte en bepaalt welke nodes nodig zijn.
- Subscription: de client maakt een abonnement aan met monitored items en ontvangt voortaan alleen wijzigingen.
Bij een subscription zijn drie parameters bepalend. Het sampling interval is hoe vaak de server een waarde bemonstert. Het publishing interval is hoe vaak de server verzamelde wijzigingen naar de client stuurt. De queue size bepaalt hoeveel wijzigingen per node tussen twee publicaties bewaard blijven. Een te kleine queue met een snel wisselend signaal betekent stilletjes verloren waarden, een klassieke oorzaak van tellers die niet kloppen.
Beveiliging in de praktijk
OPC UA kent drie security modes: None, Sign en SignAndEncrypt. Op een productienetwerk hoort None alleen thuis in een testopstelling. De meest gebruikte security policy is Basic256Sha256; oudere policies worden door recente stacks vaak geweigerd. Elke client en server heeft een eigen applicatiecertificaat dat aan de andere kant in de trust list moet staan. De drie fouten die bij inbedrijfstelling het vaakst opduiken: een certificaat dat nog in de map met geweigerde certificaten staat, een hostnaam in het certificaat die niet overeenkomt met het echte adres, en een systeemklok die zo ver afwijkt dat het certificaat als ongeldig wordt gezien.
OPC UA versus MQTT, Modbus TCP en OPC Classic
De vraag naar het verschil tussen OPC UA en MQTT komt in bijna elk project terug. Het korte antwoord: OPC UA beschrijft wat de data betekent en hoe client en server veilig communiceren, MQTT is een licht publish/subscribe-transport via een broker dat zelf geen datamodel oplegt. De tabel zet de opties naast elkaar.
| Criterium | OPC UA (client/server) | MQTT (eventueel met Sparkplug B) | Modbus TCP | OPC Classic DA |
|---|---|---|---|---|
| Communicatiemodel | Client/server, optioneel PubSub | Publish/subscribe via broker | Request/response op registers | Client/server via COM/DCOM |
| Semantiek | Rijk informatiemodel, companion specifications | Vrij formaat, Sparkplug B voegt structuur toe | Geen, alleen registeradressen | Beperkt, tagnamen en kwaliteit |
| Beveiliging | Certificaten, ondertekening, versleuteling ingebouwd | TLS en broker-ACL’s, afhankelijk van configuratie | Geen in de basisvorm | Afhankelijk van Windows-rechten |
| Netwerk en firewall | Eén TCP-poort, routeerbaar | Uitgaande verbinding naar broker, cloudvriendelijk | Eén TCP-poort, geen beveiliging | Moeilijk door firewalls |
| Typisch gebruik | Machine naar SCADA, MES en OEE | Grote aantallen bronnen naar cloud of data hub | Eenvoudige I/O en oudere apparatuur | Bestaande Windows-installaties |
In veel architecturen zijn OPC UA en MQTT geen concurrenten maar lagen. OPC UA draait dicht bij de machine, waar semantiek en beveiligde toegang tot de PLC tellen. MQTT verzorgt het transport van vele locaties naar een centraal platform. OPC UA PubSub over MQTT combineert beide: het OPC UA-informatiemodel reist mee in de berichten via een broker.
Voor deterministische communicatie op veldniveau werkt de OPC Foundation aan OPC UA over TSN (Time-Sensitive Networking) en aan OPC UA FX voor controller-naar-controllercommunicatie. Voor OEE en productiedata is dat zelden nodig: een sampling interval van honderden milliseconden volstaat voor machinestatussen en tellers.
Een OPC UA client testen: procedure en checklist
Een client testen voordat hij op een productielijn komt, voorkomt dat een inbedrijfstelling uitloopt op een zoektocht naar certificaten en NodeIds. De volgende procedure werkt voor een eigen ontwikkelde client en voor een commerciële toepassing.
- Zet een simulatieserver op. Een OPC UA server simulator of een open-source stack levert een adresruimte met variabelen die veranderen, zonder risico voor de machine.
- Controleer endpoints en security. Verbind eerst met een generieke testclient en noteer welke endpoints, security policies en aanmeldmethodes beschikbaar zijn. Test daarna met SignAndEncrypt en een echte gebruikersaccount, niet met None.
- Valideer de NodeIds. Browse de adresruimte en vergelijk elke NodeId met de taglijst uit het project. Let op de namespace-index: die kan na een update van de PLC-software verschuiven, gebruik daarom bij voorkeur de namespace-URI.
- Test de subscriptions met een bekend signaal. Laat een teller in de simulator met een vaste stap oplopen en controleer of de client elke stap ontvangt, ook bij het gekozen sampling en publishing interval.
- Simuleer storingen. Trek de netwerkkabel los, herstart de server en trek een certificaat in. Een goede client herstelt de sessie automatisch, maakt subscriptions opnieuw aan en meldt de onderbreking.
- Meet de belasting. Kijk naar het aantal monitored items en de processorbelasting van de server. Een PLC met een ingebouwde OPC UA server heeft vaak een harde limiet op sessies en items.
Checklist voor de inbedrijfstelling
- Applicatiecertificaten wederzijds vertrouwd en de verloopdatum genoteerd.
- Systeemklokken van client en server gesynchroniseerd via NTP.
- Taglijst afgestemd met de PLC-programmeur, inclusief betekenis van elke statuscode.
- Tellers gecontroleerd op overloop en op reset bij ploegwissel.
- Gedrag bij verbindingsverlies vastgelegd: buffer, herstel en melding.
- Firewallregel voor de OPC UA-poort gedocumenteerd voor de IT-afdeling van de klant.
Rekenvoorbeeld: van OPC UA tags naar OEE op één lijn
Stel, een integrator sluit een verpakkingslijn met zes machines aan. Elke machine heeft een PLC met een ingebouwde OPC UA server. Per machine zijn vijf variabelen nodig: machinestatus, teller goede producten, teller afkeur, actuele cyclustijd en actieve alarmcode. Dat geeft 6 x 5 = 30 monitored items. Met een sampling interval van 500 ms en een publishing interval van 1 s blijft de belasting voor elke PLC laag, terwijl korte stops van enkele seconden zichtbaar blijven.
Voor de OEE-berekening telt in dit voorbeeld vooral de laatste machine van de lijn, de bottleneck. Stel dat die in een ploeg 480 minuten gepland is en 420 minuten draait, af te lezen uit de statusvariabele. De ideale cyclustijd is 30 seconden, dus 0,5 minuut per product. De tellers geven 760 producten in totaal en 740 goede producten.
- Beschikbaarheid = 420 / 480 = 0,875
- Prestatie = (760 x 0,5) / 420 = 380 / 420 = 0,905
- Kwaliteit = 740 / 760 = 0,974
- OEE = 0,875 x 0,905 x 0,974 = 0,77
Ter vergelijking: de wereldklasse-referentie voor OEE, die Seiichi Nakajima binnen Total Productive Maintenance populair maakte, ligt op 0,85 als streefwaarde. Het verschil zit in dit voorbeeld vooral in de beschikbaarheid: 60 minuten stilstand per ploeg, die de alarmcodes uit de OPC UA server per oorzaak kunnen verdelen.
Valkuilen die de cijfers vertekenen
Een teller van 16 bits springt na 65535 terug naar nul; zonder correctie verschijnt dan een negatieve productie. Een teller die de operator bij elke ploegwissel reset, moet als delta worden verwerkt, niet als absolute waarde. Een statusvariabele zonder gedocumenteerde codes levert stilstand op die niemand kan toewijzen. En een sampling interval van bijvoorbeeld 5 s mist een stop van 2 s volledig; voor korte stops is een statusteller of een event in de PLC betrouwbaarder.
Met PerfTrak OPC UA leest TEEPTRAK machinestatussen en tellers rechtstreeks van een OPC UA server uit voor realtime OEE en stilstandanalyse. Waar handmatige stations geen PLC hebben, vult PaceTrak de cyclustijden aan, en MoniTrak toont de resultaten op schermen op de werkvloer.
Wat OPC UA betekent voor integrators en resellers
Voor een integrator is OPC UA meer dan een protocol: het is de ingang tot een terugkerend type project. Vrijwel elke OEE-, MES- of energietoepassing begint met dezelfde vraag, namelijk hoe de data veilig en betekenisvol uit de machines komt. Wie die laag beheerst, verkoopt de eerste stap en blijft betrokken bij de vervolgstappen.
Een machinepark inventariseren
Een praktische eerste dienst is een connectiviteitsscan. Per machine wordt vastgelegd in welke van drie categorieën die valt:
- Native OPC UA: de controller heeft een ingebouwde server; de taak is mapping, beveiliging en licentiecontrole.
- Via gateway: de controller spreekt een ander protocol; een gateway vertaalt naar een OPC UA-adresruimte.
- Retrofit: geen bruikbare besturing; sensoren of een eenvoudige I/O-module leveren status en tellers.
Die indeling maakt een offerte voorspelbaar en laat de klant zien welke lijn het snelst resultaat oplevert. De eerste lijn is daarbij doorslaggevend: TEEPTRAK werkt met een begeleide pilot van 90 dagen op één lijn, waarin de partner de connectiviteit levert en de klant binnen korte tijd OEE en stilstandoorzaken ziet.
Hoe het TEEPTRAK Partner Program daarbij helpt
Het TEEPTRAK Partner Program biedt partnertracks voor integrators, consultants en resellers, deal registration om eigen opportunities af te schermen, partnertraining en een partnerbibliotheek met technische en commerciële documentatie. TEEPTRAK is actief in meer dan 700 fabrieken in meer dan 30 landen, waardoor partners kunnen terugvallen op ervaring met uiteenlopende machineparken en besturingen.
Integrators die hun OPC UA-kennis willen omzetten in terugkerende OEE-projecten kunnen de volgende stap zetten via Channel Partner worden.
Veelgestelde vragen
Wat is een OPC UA server?
Een OPC UA server is software die data van een machine of systeem publiceert in een gestructureerde adresruimte en de OPC UA services zoals Read, Browse en Subscribe beantwoordt. De server kan in de PLC zitten, op een industriële pc of in een gateway.
Wat is het verschil tussen OPC UA en MQTT?
OPC UA levert een informatiemodel, ingebouwde beveiliging en client/server-communicatie direct met de machine. MQTT is een licht publish/subscribe-transport via een broker zonder eigen datamodel. In veel architecturen draait OPC UA aan de machinekant en MQTT richting cloud.
Hoe test je een OPC UA client?
Begin met een simulatieserver, controleer endpoints en security met een generieke testclient, valideer de NodeIds en test subscriptions met een bekend oplopend signaal. Simuleer daarna netwerkuitval, een herstart van de server en een ingetrokken certificaat om het herstelgedrag te controleren.
Hoe werkt OPC?
Een client vraagt de endpoints van een server op, bouwt een beveiligd kanaal en een sessie op, verkent de adresruimte en abonneert zich op de benodigde variabelen. Daarna stuurt de server alleen wijzigingen door op basis van het ingestelde sampling en publishing interval.
Welke poort gebruikt het OPC UA protocol?
De standaardpoort voor binaire OPC UA-communicatie over TCP is 4840, met adressen die beginnen met opc.tcp://. Fabrikanten mogen een andere poort configureren, dus de endpoint-URL van de server is altijd leidend.
TEEPTRAK: opc ua protocol